مولانا حضرت میرقطب الدین محمّد عنقا در کتاب از جنین تا جنان مراتب نفس و سیر آن از پست ترین مرتبه تا والاترین مرتبه عروج روحانی و یگانگی را تعلیم می فرمایند. آن بزرگوار در ارتباط با تعالیم حضرت مولا علی(ع) در مورد نفس در حدیث کمیل چنین می فرمایند:

" کمیل که از اصحاب خاص و محرم بود شبی در رکاب مولی (ع) بیرون شهر کوفه ضمن تفرّج از حضرت استدعا کرد که "نفس مرا به من بشناسان" جواب فرمود، "کدامیک از نفوس را طالب معرفی هستی؟" عرض کرد ، "مگر نفس بیش از یکی است؟" فرمود، " بلکه چند نفس است. اول نفس نمو کننده (نامی ) ، دوم نفس حس کننده (حیوانی)، سوم نفس ناطقه (قدسی)، چهارم نفس کلی (الهی) . هر یک از این نفوس اربعه قوا و خواص خود را دارا میباشد. " 1

حضرت میر قطب الدین محمّد عنقا(ره) تعلیم می فرمایند که نفس انسان دارای هفت مرتبه است. امّاره (نفس سرکش)، لوّامه (نفس ملامتگر)، ملهمه (نفس الهام پذیر)، مطمئنّه (نفس آرام و تسلیم شده) ، راضیه (نفس خشنود)، مرضیه (نفس خشنود کننده) و نهایتا" نفس قدسی که نفس متزکّی و صافی و پاک میباشد و ماوراء همه نفوس است. 2

در قرآن کریم خداوند به "نفس اماّره" که همان "نفس سرکش" می باشد و به بدیها امر می کند اشاره میفرمایند و تزکیه نفس که عرفان بر آن تاکید دارد از همین مرتبه آغاز می شود.

وَمَا أُبَرِّىءُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّيَ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ

"من هرگز خود را تبرئه نمی کنم، که نفس سرکش به بدیها امر می کند، مگر آنچه را پروردگارم رحم کند. همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است." (سوره 12 – آیه 53)

قرآن کریم همچنین به " نفس لوّامه" و بعبارت دیگر "نفس ملامتگر" اشاره می فرماید. نفس لوّامه همانند وجدان آگاه، ناظر اعمال و کردار شخص و ملامتگر بدیهای او می باشد.

وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ

"سوگند یاد نمی کنم به نفس لوّامه (وجدان بیدار و ملامتگر)" (سوره 75 – آیه 2)

سرانجام در اثر تزکیه، "نفس مطمئنّه" حاصل می شود که او در اطمینان و یقین و صلح و آرامش است. 3

يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

"تو ای روح آرام یافته" (سوره 89 – آیه 27)

و در اینجا است که نفس در مرتبه تسلیم به شناخت حقیقت نائل گردیده و یگانگی وجود را تجربه می نماید.

ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً ُ

"برگرد به سوی پروردگار خود در حالیکه هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است" (سوره 89 – آیه 28)

فَادْخُلِي فِي عِبَادِي

"در میان بندگان من درآی" (سوره 89 – آیه 29)

وَادْخُلِي جَنَّتِي

"و در بهشت من داخل شو " (سوره 89 – آیه 30)

کلیه پیامبران ما را دعوت به جهاد با نفس و کوشش در تزکیه و عروج آن می نمایند. خودشناسی و کشف یگانکی وجود مستلزم چنین جهادی می باشد. مادامی که انسان قادر به غلبه بر نفس خویش نباشد از اعتدال و هماهنگی بدور بوده و قابلیتهای درونی او پرورش نخواهد یافت. بنابراین جهاد در اصل، مبارزه مقدّسی است که هر مؤمنی آن را در درون خود جهت تزکیه نفس، عروج روحانی و نهایتاً حصول آرامش و تسلیم و یگانگی بر پا می دارد.

_____________________________

1. Molana Hazrat Mir Ghotbeddin Mohammad Angha, From Fetus to Paradise, MTO Publication®: Tehran Iran, 1956. P. 66
2. Ibid., p.67
3. Schimmel Annemarie, Mystical Dimensions of Islam, University of North Carolina Press, Chapel Hill, 1975, p. 112